Groningen is het leslokaal voor heel Nederland
De fundamentele vraag is:
Wat hebben burgerinitiatieven structureel nodig om ze tot een duurzame beweging te maken?
Het Onderste Boven komt voort uit de beweging van onderop. In deze beweging nemen bewoners verantwoordelijkheid voor belangrijke maatschappelijke opgaven in hun eigen leefgebied.
De gemeenschappen die deze opgaven oppakten en de pioniersfase voorbij zijn worden uitgelicht in werkwijze en doorgelicht op economische en maatschappelijke waarde. De fundamentele vraag is: wat hebben burgerinitiatieven structureel nodig om ze tot een duurzame beweging te maken?
Vastgesteld kan worden dat Nederland bruist van burgerinitiatieven en bottom-up-bewegingen. Al die initiatieven laten zien dat burgers begrijpen dat er veranderingen nodig zijn en dat zij hier zelf aan willen bijdragen.
Wat de afgelopen jaren óók heeft opgeleverd: groeiende ongelijkheid en verscherpte maatschappelijke tegenstellingen. De conclusie is dat de bestaanszekerheid verslechterd is en dat de meest kwetsbare mensen de slechtste toegang hebben tot (zorg)voorzieningen.
Meenten
Veertig jaar lang denken in termen van winst en verlies doet wat met een maatschappij.
Als alles in termen van bezit en economische groei gewogen wordt en de taal van economen, managers en bestuurders de ‘voertaal’ wordt, dan gaan we alles om ons heen als handelswaar zien, zelfs cruciale aspecten van ons leven als ontmoeting, wonen, zorgen en leren.
Dat het ooit anders was toont ons de lange en rijke traditie van de meenten, in het Engels commons genoemd: gedeelde bronnen (zoals bijvoorbeeld grond, voedsel, brandstoffen,
kennis) waar iedereen gebruik van kan maken zonder dat ze iemands bezit zijn.
‘We hebben de afgelopen decennia gezien dat steeds meer dingen in ons dagelijks leven in een vorm van koopwaar veranderd zijn. Op dezelfde manier kan er ook
een beweging terug zijn, waarbij we die dingen veel meer als meenten gaan beschouwen.’
Thijs Lijsters, de Correspondent
Gemeenschappelijk ijkpunt
Concurreren verenigt zich moeilijk met gemeenschapszin en solidariteit. Met onze eenzijdige gerichtheid op economische groei lijkt het woord ‘meenten’ uit ons collectieve geheugen te zijn verdwenen. Sterker nog: we zijn daarmee ook uit het oog
verloren dat huisvesting, gezondheid, onderwijs,
bestaanszekerheid, zorg e.d. sociale grondrechten zijn die al veertig jaar in de grondwet zijn opgenomen.
De burgerinitiatieven op het gebied van energie, wonen, zorg, huisvesting, maken duidelijk hoe essentieel de sociale grondrechten zijn. Niet economische groei, maar onderlinge
verbondenheid en de democratische rechtsorde dienen dan ook het gemeenschappelijk ijkpunt te zijn.
Verbondenheid in gemeenschappen zorgt ervoor dat mensen gezien worden, dat mensen naar elkaar omkijken en elkaar helpen als dat nodig is. In een democratische rechtsorde zijn
fundamentele waarden zoals rechtvaardigheid, redelijkheid en mensenrechten verankerd.
Overheid én burger hebben zich aan die waarden te houden. Alleen op die manier kunnen burgers en overheid op elkaar vertrouwen en kunnen fundamentele problemen rondom
huisvesting, onderwijs, zorg en bestaanszekerheid effectief worden aangepakt.
Elk initiatief telt als het gemeenschappelijk doel – het bewaken van de democratische rechtsorde – ons duidelijk voor ogen staat.’
Herman Tjeenk Willink,
Groter denken kleiner doen
Nieuwe strategie
De belangrijkste les die uit dertien jaar participatiesamenleving getrokken kan worden, is dat burger en overheid elkaar nodig hebben om duurzaam de sociale sprong voorwaarts te maken.
Dat vraagt om eenheid, vertrouwen en samenwerking op basis van wederkerigheid, en vooral om wederzijdse verplichtingen en inspanningen, vastgelegd in een nieuw verbindend deelgenootschap, een nieuwe strategie, op basis van fundamentele waarden.
Bekijk en beluister de filmpjes voor nadere toelichting
Initiatiefnemer van Het Onderste Boven Anne Hilderink vertelt over de maatschappelijke opgave die Het Onderste Boven ondersteunt: het versterken van burgerinitiatieven die oplossingen zoeken voor maatschappelijke vragen omdat de bestaande structuur niet werkt. Coöperatie Woldwijk is zo’n burgerinitiatief. Sieger de Vries vertelt hoe Woldwijk al werkend een gemeenschap ontwikkelt waar alles met alles samenhangt: wonen, werken, voedsel, energie, gemeenschapsvorming en nog veel meer.
Jurgen van der Heijden vertelt aan de hand van het voorbeeld van De Holm in Den Andel waarom burgerinitiatieven efficiënter zijn in hun aanpak dan overheden en bedrijven. Niet alles inzetten voor één doel, maar verschillende activiteiten verbinden die elkaar versterken.
Aan de basis van Het Onderste Boven ligt de ontwikkeling van Coöperatie Klooster en Buren. Human maakte een reeks documentaires 'We doen het zelf wel' waaronder een aflevering over Klooster en Buren, zie deze link. De onderliggende tekst:
'Toen in het Groningse Kloosterburen de ene na de andere voorziening werd opgedoekt, nam kunstenares Anne Hilderink het voortouw om hier iets tegen te doen. Nu is het krimpdorp volgens haar een 'AA-locatie in wording'. Anne kwam in actie toen ze voor haar oudste dochter Elisabeth, die begeleiding nodig heeft in haar dagelijks leven, een zinvolle dagbesteding zocht. Die bleek er niet te zijn. Samen met andere ouders uit het dorp besloot ze om dit dan maar zelf op te zetten. En toen bekend werd dat de ouderenzorg uit Kloosterburen zou verdwijnen, kwam Anne met nog een plan. Door de jongeren met een beperking te laten intrekken bij de ouderen in het verzorgingshuis kan de zorg toch weer betaalbaar worden voor iedereen. Een geruststellende gedachte voor de hoogbejaarde heren Zuidema en Ronda. Het betekent dat ze in hun geliefde dorp kunnen blijven wonen. Voor deze en andere initiatieven, zoals een dorpsmoestuin, richtte Anne een coöperatie op. De teller staat nu op meer dan 200 leden, die de regie overnemen van alles wat met leefbaarheid in het dunbevolkte gebied te maken heeft. Kloosterburen bruist weer en krijgt zelfs bezoek van een nieuwsgierige delegatie zorgprofessionals uit Japan. Het geheim? "Gewoon dóen", zegt Anne nuchter. "Dan komt alles vanzelf in beweging."
Voor recente ontwikkelingen klik op 'wat doen we?'
